Tổng quan cơ sở pháp lý của dịch vụ phá sản giải thể doanh nghiệp

Dừng hoạt động kinh doanh chưa bao giờ là một quyết định dễ dàng, nhưng thực hiện thủ tục này sai cách còn mang lại những hệ lụy nặng nề hơn về tài sản và nhân thân cho nhà quản lý. Theo số liệu báo cáo từ Tổng cục Thống kê, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2024 đã có hơn 110.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, cho thấy áp lực pháp lý trong việc xử lý các khoản nợ và nghĩa vụ thuế là vô cùng lớn. Bài viết này phân tích sâu sắc các quy định pháp luật hiện hành, giúp doanh nghiệp thực hiện dịch vụ phá sản giải thể một cách an toàn, đúng trình tự và bảo vệ tối đa lợi ích của người đại diện theo pháp luật.

Khái niệm và sự khác biệt về mặt pháp lý giữa giải thể và phá sản

Việc xác định sai bản chất thủ tục không chỉ gây lãng phí thời gian mà còn đẩy doanh nghiệp vào tình thế bị kiện tụng nếu không đủ khả năng thanh toán nợ nhưng vẫn thực hiện giải thể. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở điều kiện tài chính và cơ quan có thẩm quyền xử lý.

Dưới đây là bảng phân tích kỹ thuật về các tiêu chí phân biệt pháp lý giúp chủ doanh nghiệp lựa chọn đúng lộ trình:

Cần lưu ý rằng, nếu trong quá trình giải thể, doanh nghiệp phát hiện không đủ tài sản để thanh toán nợ, theo quy định tại Nghị định 01/2021/NĐ-CP, doanh nghiệp phải dừng ngay thủ tục giải thể và chuyển sang nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản.

Giải thể doanh nghiệp theo quy định của Luật Doanh nghiệp

Cơ sở pháp lý của dịch vụ phá sản giải thể đối với mảng giải thể được quy định chặt chẽ nhằm bảo vệ quyền lợi của bên thứ ba:

• Các trường hợp giải thể tự nguyện: Được thực hiện khi doanh nghiệp hết thời hạn hoạt động ghi trong Điều lệ mà không có quyết định gia hạn hoặc theo nghị quyết của chủ sở hữu doanh nghiệp. Điều 207 Luật Doanh nghiệp 2020 nhấn mạnh doanh nghiệp chỉ được giải thể khi bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác (như nợ thuế, nợ lương, nợ đối tác).
• Giải thể bắt buộc: Xảy ra khi doanh nghiệp bị thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hoặc theo quyết định của Tòa án. Trong trường hợp này, người đại diện theo pháp luật và các thành viên Hội đồng thành viên/Hội đồng quản trị phải liên đới chịu trách nhiệm về các khoản nợ nếu không thực hiện thanh lý tài sản đúng luật.
• Trách nhiệm của người quản lý: Điều 210 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định rõ, người quản lý doanh nghiệp liên quan chịu trách nhiệm cá nhân về thiệt hại do việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng quy định về giải thể doanh nghiệp.

Phá sản doanh nghiệp theo quy định của Luật Phá sản

Phá sản không đơn thuần là chấm dứt sự tồn tại mà là một quy trình tái cấu trúc nợ hoặc thanh lý tài sản dưới sự giám sát của Tòa án:

• Định nghĩa mất khả năng thanh toán: Theo Điều 4 Luật Phá sản 2014, doanh nghiệp mất khả năng thanh toán là doanh nghiệp không thực hiện nghĩa vụ thanh toán khoản nợ trong thời hạn 03 tháng kể từ ngày đến hạn thanh toán. Đây là mốc thời gian pháp lý cực kỳ quan trọng để xác định quyền nộp đơn của chủ nợ và nghĩa vụ nộp đơn của doanh nghiệp.
• Tính chất tư pháp: Quy trình phá sản bắt buộc có sự tham gia của Quản tài viên hoặc Doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản. Theo Nghị định 22/2015/NĐ-CP, Quản tài viên có quyền kiểm soát toàn bộ sổ sách và tài sản của doanh nghiệp để đảm bảo không có hành vi tẩu tán.
• Bảo vệ pháp lý: Một trong những ưu điểm của phá sản so với giải thể nợ là sau khi có quyết định tuyên bố phá sản, các khoản nợ chưa thanh toán hết sẽ được đình chỉ và doanh nghiệp được coi là đã hoàn thành nghĩa vụ nợ, trừ một số trường hợp đặc biệt về trách nhiệm hình sự.

Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh dịch vụ phá sản giải thể

Năm 2025, hệ thống văn bản pháp luật không chỉ dừng lại ở các luật chính mà còn mở rộng sang các nghị định về xử phạt hành chính và quy định về quản lý thuế.

Luật Doanh nghiệp 2020 và các văn bản hướng dẫn giải thể

Đây là bộ khung pháp lý cho các doanh nghiệp hoạt động bình thường muốn rút lui khỏi thị trường:

• Nghị định 01/2021/NĐ-CP: Quy định chi tiết về hồ sơ giải thể, từ quyết định giải thể, phương án nợ đến danh sách người lao động.
• Nghị định 122/2021/NĐ-CP: Quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế hoạch và đầu tư. Doanh nghiệp có thể bị phạt từ 20 đến 30 triệu đồng nếu không thực hiện đúng trình tự giải thể hoặc không thông báo cho cơ quan đăng ký kinh doanh.

Luật Phá sản 2014 và các quy định bổ trợ chuyên sâu

Khi doanh nghiệp lâm vào tình trạng bế tắc tài chính, các văn bản sau là “kim chỉ nam”:

• Luật Phá sản 2014: Gồm 14 chương, 133 điều điều chỉnh mọi khía cạnh từ nộp đơn, hội nghị chủ nợ đến phân chia tài sản.
• Nghị quyết 03/2016/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán: Giải thích chi tiết cách xác định các khoản nợ không có bảo đảm, có bảo đảm một phần và quy trình thụ lý đơn khi doanh nghiệp có tài sản ở nước ngoài.
• Luật Thi hành án dân sự: Quy định về việc cưỡng chế thanh lý tài sản sau khi có quyết định của Tòa án.

Các quy định về thuế và nghĩa vụ tài chính liên quan

Đây là phần phức tạp nhất trong thực tế triển khai dịch vụ phá sản giải thể:

• Luật Quản lý thuế 2019 và Thông tư 80/2021/TT-BTC: Quy định về hồ sơ chấm dứt hiệu lực mã số thuế. Doanh nghiệp phải thực hiện báo cáo tình hình sử dụng hóa đơn, quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân đến thời điểm giải thể.
• Tạm hoãn xuất cảnh: Theo Điều 66 Luật Quản lý thuế, người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp đang bị cưỡng chế thi hành quyết định hành chính về quản lý thuế (nợ thuế quá hạn) sẽ bị tạm hoãn xuất cảnh. Đây là chế tài cực kỳ mạnh tay đang được áp dụng quyết liệt trong năm 2024 và 2025.
• Nghĩa vụ bảo hiểm: Doanh nghiệp phải hoàn thành thủ tục chốt sổ bảo hiểm cho người lao động. Theo Luật Bảo hiểm xã hội, nợ tiền đóng bảo hiểm là một trong những khoản nợ được ưu tiên thanh toán tương đương với nợ lương.

Cơ sở pháp lý về điều kiện hành nghề của đơn vị cung cấp dịch vụ

Để đảm bảo chất lượng tư vấn, pháp luật quy định chặt chẽ về điều kiện đối với các đơn vị thực hiện dịch vụ này.

Điều kiện đối với tổ chức tư vấn giải thể chuyên nghiệp

Một đơn vị tư vấn giải thể đúng luật phải đáp ứng:

• Chức năng tư vấn pháp luật: Theo Luật Luật sư, chỉ các tổ chức hành nghề luật sư mới được tư vấn pháp lý và thực hiện các thủ tục đại diện cho khách hàng trước cơ quan nhà nước.
• Chứng chỉ đại lý thuế: Đối với phần quyết toán thuế, nhân sự thực hiện cần có chứng chỉ hành nghề dịch vụ làm thủ tục về thuế do Tổng cục Thuế cấp để đảm bảo số liệu chính xác và hợp lệ.

Điều kiện đối với dịch vụ Quản tài viên trong thủ tục phá sản

Thủ tục phá sản yêu cầu sự tham gia của Quản tài viên với các tiêu chuẩn khắt khe:

• Điều 12 Luật Phá sản 2014 quy định Quản tài viên phải là luật sư, kiểm toán viên hoặc người có trình độ cử nhân luật, kinh tế, tài chính có kinh nghiệm từ 05 năm trở lên và được cấp chứng chỉ hành nghề Quản tài viên.
• Quản tài viên có trách nhiệm bảo toàn tài sản, ngăn chặn việc tẩu tán tài sản trong giai đoạn 06 tháng trước khi mở thủ tục phá sản (giai đoạn nghi ngờ). Nếu Quản tài viên phát hiện các giao dịch bất minh, họ có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu.

Quy trình thủ tục chuẩn pháp lý cho doanh nghiệp năm 2025

Quy trình này được thiết lập để đảm bảo mọi chủ nợ đều được đối xử công bằng và nghĩa vụ nhà nước được thực hiện đầy đủ.

Các bước thực hiện giải thể đúng trình tự

Doanh nghiệp cần tuân thủ nghiêm ngặt các bước sau để tránh bị treo hồ sơ:

• Bước 1: Thông qua nghị quyết giải thể. Trong vòng 07 ngày làm việc, phải gửi nghị quyết và biên bản họp đến Cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế.
• Bước 2: Đăng báo bố cáo giải thể (ít nhất 03 số liên tiếp) trên báo in hoặc báo điện tử theo quy định để các chủ nợ biết và đối chiếu công nợ.
• Bước 3: Hoàn thành nghĩa vụ thuế và bảo hiểm xã hội. Cơ quan thuế sẽ ban hành quyết định kiểm tra quyết toán thuế tại trụ sở doanh nghiệp.
• Bước 4: Nộp hồ sơ giải thể chính thức gồm: Danh sách chủ nợ và số nợ đã thanh toán, danh sách người lao động và quyền lợi đã giải quyết, Giấy xác nhận của cơ quan thuế về việc đóng mã số thuế.

Trình tự thanh toán tài sản khi phá sản theo Điều 54 Luật Phá sản

Khi doanh nghiệp bị tuyên bố phá sản, tài sản còn lại được phân chia theo thứ tự ưu tiên sau:

• Thứ nhất: Chi phí phá sản (lệ phí tòa án, phí quản tài viên).
• Thứ hai: Khoản nợ lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế đối với người lao động.
• Thứ ba: Khoản nợ phát sinh sau khi mở thủ tục phá sản nhằm phục hồi hoạt động kinh doanh.
• Thứ tư: Nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước (thuế, tiền phạt); khoản nợ không có bảo đảm cho các chủ nợ trong danh sách chủ nợ.

Lưu ý: Nếu giá trị tài sản không đủ để thanh toán cho cùng một hàng ưu tiên thì việc thanh toán được thực hiện theo tỷ lệ tương ứng với giá trị khoản nợ.

Rủi ro pháp lý và những lưu ý “sống còn” khi rút lui khỏi thị trường

Việc thiếu am hiểu cơ sở pháp lý của dịch vụ phá sản giải thể có thể dẫn đến những hậu quả nằm ngoài dự tính của chủ doanh nghiệp.

Doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý các điểm sau:

• Trách nhiệm hình sự: Điều 226 Bộ luật Hình sự 2015 quy định về tội vi phạm các quy định về phá sản. Người nào có hành vi tẩu tán tài sản, khai báo gian dối tài sản trong quá trình phá sản gây thiệt hại cho chủ nợ có thể bị phạt tù đến 05 năm.
• Giao dịch vô hiệu: Các giao dịch tặng cho tài sản, thanh toán nợ chưa đến hạn hoặc thế chấp tài sản không đúng quy định trong vòng 06 tháng trước khi Tòa án thụ lý đơn phá sản có thể bị tuyên bố vô hiệu và thu hồi lại tài sản.
• Cấm đảm nhiệm chức vụ: Người quản lý doanh nghiệp bị tuyên bố phá sản mà không thực hiện nghĩa vụ nộp đơn đúng hạn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ quản lý doanh nghiệp trong thời hạn từ 01 đến 03 năm theo quy định tại Điều 130 Luật Phá sản.

Kết luận

Nhìn vào sự phức tạp của các quy định trên, rõ ràng việc tự thực hiện hồ sơ mà không có chuyên môn là một canh bạc rủi ro. Một đơn vị tư vấn pháp lý chuyên nghiệp sẽ đóng vai trò là bên thứ ba khách quan, giúp rà soát lại toàn bộ sổ sách kế toán, đối chiếu nợ và đại diện làm việc với cơ quan thuế, tòa án. Điều này không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ từ vài năm xuống còn vài tháng mà còn đảm bảo người đại diện theo pháp luật được an toàn về mặt nhân thân và tài sản. Trong kỷ nguyên kinh tế số 2026, sự chuyên nghiệp trong khâu rút lui chính là nền tảng để bạn có thể khởi nghiệp lại một cách thuận lợi và bền vững hơn.

Thông tin liên hệ MAN – Master Accountant Network

• Địa chỉ: Số 19A, đường 43, phường Tân Thuận, TP. Hồ Chí Minh
• Mobile/Zalo: 0903 963 163 – 0903 428 622
• Email: man@man.net.vn

Các dịch vụ khác

• Kiểm toán: Dịch vụ Kiểm Toán, Dịch vụ Kiểm toán xây dựng, Dịch vụ kiểm toán BCTC
• Kế toán và Thuế: Dịch vụ kế toán thuế, Báo cáo thuế, Tư vấn Chuyển giá. Dịch Vụ Kế Toán Thuế, Dịch vụ báo cáo thuế, Dịch vụ Chuyển Giá, Dịch Vụ Giao Dịch Liên Kết
• Pháp lý: Dịch vụ giấy phép lao động, Dịch vụ chứng nhận đăng ký kinh doanh, Giấy Chứng Nhận Đầu Tư 
• Khác: Dịch vụ Chuyển Giá, Dịch Vụ Giao Dịch Liên Kết, Dịch vụ Tư vấn Hoạt động Doanh nghiệp

Phụ trách sản xuất nội dung bởi: Ông Lê Hoàng Tuyên – Sáng lập viên (Founder) & CEO MAN – Master Accountant Network, Kiểm toán viên CPA Việt Nam với hơn 30 năm kinh nghiệm trong ngành Kế toán, Kiểm toán và Tư vấn Tài chính.